Wszelkie prawa do całej zawartości strony Radfahrtruppe Rowery Zabytkowe - Zabrze są zastrzeżone.

Filmowa Encyklopedia Powstań Śląskich sezon 1

Odcinek 1: Jan Lortz

Bohaterem odcinka jest Jan Lortz (1888-1942)

Dowódca walk o Kędzierzyn i Przystań Kozielską w trakcie III powstania śląskiego, wieloletni prezes największej organizacji weteranów powstań śląskich – Związku Powstańców Śląskich. W historii zasłynął jako powstaniec, który pod nieobecność dowódcy wydał rozkaz do rozpoczęcia walk I powstania śląskiego w powiecie bytomskim. Jako dowódca batalionu prowadził newralgiczne dla losów III powstania bitwy o Kędzierzyn i Przystań Kozielską. W uznaniu zasług w 1922 roku został nagrodzony Krzyżem Virtuti Militari z rąk Józefa Piłsudskiego, a później także m. in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. W międzywojniu przez sześć lat kierował Związkiem Powstańców Śląskich, był także członkiem Śląskiej Rady Wojewódzkiej. We wrześniu 1939 roku był jednym z dowódców obrony Świętochłowic w trakcie kampanii wrześniowej. Po ewakuacji do Lwowa został inicjatorem utworzenia oraz szefem sztabu kilkusetosobowej grupy śląskiej w Okręgu Związku Walki Zbrojnej Lwów-Zachód. Za swoją działalność przymusowo zesłany w głąb ZSRR. Umiera w Kitab (Uzbekistan) w trakcie swojej wędrówki z armią gen. Władysława Andersa. Losy jego rodziny ilustrują tragiczną sytuację ludności regionu. Najmłodszy z braci Lortz, Stefan, zmarł 26 grudnia 1924 roku w wyniku ran odniesionych w trakcie powstań. Najstarszy, Franciszek, został zakatowany przez Karla Chmielewskiego („diabła z Gusen”) w czerwcu 1940 roku w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen, a Jan nigdy nie powrócił ze zsyłki do Związku Radzieckiego.

Odcinek 2: Piotr Urbańczyk

Bohaterem odcinka jest Piotr Urbańczyk (1891-1940)

 Powstaniec śląski i oficer Policji Województwa Śląskiego, ofiara Zbrodni Katyńskiej. Urodził się w Radzionkowie w rodzinie górniczej. W czasie nauki wstępuje do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Bytomiu. Przez swoją działalność w organizacjach polskich nie zostaje przyjęty na Wydział Prawa Śląskiego Uniwersytetu im. Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu. W I wojnie światowej walczy na froncie wschodnim i zachodnim (dwukrotnie ranny). Po wojnie kontynuuje patriotyczną działalność. W 1919 r. współtworzy Naczelną Radę Ludową oraz Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska w powiecie tarnogórskim. W czasie I powstania śląskiego jako dowódca w Kozłowej Górze i Orzechu prowadzi atak na posterunek policyjny oraz siedzibę Grenzschutzu w Orzechu. W II powstaniu dowodzi w walkach o Nakło, a jego podkomendni zdobywają przekształcony na niemieckie koszary pałac Donnersmarcków. W III powstanie w randze podporucznika zostaje skierowany do sztabu grupy opolskiej. W czerwcu 1922 roku, jak spora grupa powstańców, wstępuje do Policji Województwa Śląskiego. Pełni m. in. funkcje komendanta II Komisariatu w Katowicach (1925-28), zastępcy Powiatowego Komendanta Policji Woj. Śląskiego w Katowicach (1928-29 i po 1938), Powiatowego Komendanta Policji Woj. Śląskiego w Lublińcu oraz w Świętochłowicach. Zasłużył się w walkach kampanii wrześniowej. 18 września 1939 r. zostaje złapany przez NKWD, a następnie osadzony w Ostaszkowie. W 1940 roku zamordowany przez NKWD w Twerze (ówczesny Kalinin), spoczywa na cmentarzu w Miednoje.

Odcinek 3: Józef Kałdonek

Bohaterem odcinka jest Józef Kałdonek (1885-1954)

 Naczelnik TG „Sokół” w powiecie bytomskim, powstaniec, poseł w I Sejmie Śląskim, organizator czytelni ludowych, działacz chadecki. Zmarł w zapomnieniu w okresie PRL.

Odcinek 4: Józef Szreter

Bohaterem odcinka jest Józef Szreter

Uczestnik trzech powstań śląskich. Po I powstaniu zmuszony do ucieczki z rodzinnych Piekar Śląskich. W 1921 r. walczył pod Górą św. Anny w pułku Stanisława Mastalerza. W międzywojniu aktywnie uczestniczy w sypaniu Kopca Wyzwolenia. O tamtych wydarzeniach opowiada jego syn, Henryk Szreter – jeden z ostatnich żyjących naocznych świadków budowy tego pomnika.

Odcinek 5: Piotr Niedurny

Bohaterem odcinka jest Piotr Niedurny (1880-1920)

 Polski działacz niepodległościowy zakatowany przez niemiecki Grenzschutz. Pogrzeb Niedurnego był jednym z największych wydarzeń w 1920 roku. Jak podają źródła: „Pogrzeb stał się wielką manifestacją polską. W niektórych miejscowościach pociągi nie mogły zabrać wszystkich ze stacji, tak tłumnie jechali oddać mu ostatnią posługę.

Zebrało się ok. 30 tys. ludzi.”

Odcinek 6: Jan Lampka

Bohaterem odcinka jest Jan Lampka (1899-1940)

Uczestnik trzech powstań śląskich, funkcjonariusz Policji Górnego Śląska, a po przyłączenie części Górnego Śląska do Polski w 1922 r. – Policji Województwa Śląskiego. W czasie II wojny światowej został zatrzymany przez NKWD i osadzony w obozie jenieckim w Ostaszkowie.

Zamordowany 20 kwietnia 1940 roku w Kalininie i pochowany w dołach Miednoje.

Odcinek 7: Euzebiusz Kempa

Bohaterem odcinka jest Euzebiusz Kempa (1890-1970)

W 1921 r. początkowo dowodził kompanią w pułku Stanisława Mastalerza, później pełnił funkcję oficera w II Oddziale Ekspozytury Grupy „Środek”. Jego syn Konstanty zaangażował się w działalność konspiracyjną. To on otrzymał rozkaz zlikwidowania Heleny Matheanki („Krwawej Julki”), tropił też agenta Gestapo Dembowicza ps. „Radom”.

Skazany na karę śmierci i powieszony w KL Auschwitz.

Odcinek 8: Karol Gajdzik

Bohaterem odcinka jest Karol Gajdzik (1883-1955)

Naczelnik TG „Sokół” w Przełajce, powstaniec śląski, poseł na Sejm Śląski IV kadencji. Gajdzik uznawany był za jednego z najważniejszych dowódców walk III powstania. Dowodził wówczas 4 pułkiem powstańczym w „Grupie Wschód”, który przyczynił się do zdobycia okręgu przemysłowego oraz odznaczył się w bitwach o Kędzierzyn i Cisową. Jak wspominają jego biografowie, Karol Gajdzik „prowadził nerwowy tryb życia; najpierw rewizje, nieustająca groźba aresztowania przez Niemców i możliwość dekonspiracji, później jako dowódca Wojsk Powstańczych ciągle borykał się z brakiem pieniędzy na wojsko i spierał się ze służbami kwatermistrzowskimi o buty, ubrania i żywność dla żołnierzy”. Walczył w kampanii wrześniowej. Został aresztowany i dotkliwie pobity przez Gestapo, następnie osadzony w KL Buchenwald. Życie zawdzięcza swoim podkomendnym z czasów powstań, którzy wyprowadzili go w momencie wyzwolenia obozu.